W blasku cieni: o fenomenie kina noir

Przewidywany czas czytania to 5 minut

• Kino noir powstało na początku lat 40. XX wieku i trwało do połowy lat 50.
• Cechuje się mroczną estetyką: silne kontrasty, gra światła i cienia, nocne miejskie krajobrazy, czarno-biała kolorystyka.
• Brak wyraźnego podziału na dobro i zło, moralna niejednoznaczność, pesymizm i brak szczęśliwych zakończeń.
• Typowi bohaterowie to femme fatale, cyniczny prywatny detektyw, zwykli ludzie przypadkowo uwikłani w przestępczość.
• Główne inspiracje to magazyny pulpowe i niemiecki ekspresjonizm filmowy z lat 20.
• Za pierwszy film noir uważa się Sokoła maltańskiego (1941), a za ostatnie Dotyk zła (1958) i Śmiertelny pocałunek (1955).
• Trwa dyskusja, czy noir to gatunek filmowy, czy raczej styl.
• Neo-noir to współczesna kontynuacja noir, zachowująca klimat i tematykę, ale wykorzystująca nowoczesne środki filmowe i inne realia społeczne.
• Przykłady filmów neo-noir: Chinatown (1974), Blade Runner (1982), Drive (2011).

Kino noir to jeden z najbardziej rozpoznawalnych nurtów filmowych. Jego charakterystyczna stylistyka sprawia, że trudno pomylić go z jakimkolwiek innym gatunkiem. Filmy noir powstawały głównie w latach 1941–1958 i wywodzą się z amerykańskiego kina gangsterskiego. W tym artykule przyjrzymy się bliżej historii tego zjawiska, omówimy jego cechy charakterystyczne, a także zastanowimy się, jaki wpływ wywarło na polskie kino i co się stało z tym gatunkiem?

Charakterystyka

Nasze pierwsze skojarzenia z filmami noir to kadry utrzymane w odcieniach szarości, gra światła i cienia, jak i silne kontrasty. „Czarny film” rozgrywa się zazwyczaj w mieście, a do jego stałej ikonografii należy widok nocnej asfaltowej ulicy, mokrej po deszczu. Gatunek ten unika jednoznacznego podziału na dobro i zło, prezentując świat pełen moralnych szarości i niejednoznacznych wyborów. Często opowiada o niewyjaśnionych zbrodniach, które próbuje rozwikłać cyniczny, zrezygnowany prywatny detektyw. Obok niego na ekranie pojawia się tajemnicza femme fatale oraz zwykli ludzie, przypadkowo wciągnięci w świat przestępczości.

Filmy noir rzadko kończą się szczęśliwie — dominują w nich pesymizm, rezygnacja i poczucie nieuchronnego fatum. Na tle innych produkcji z tamtej dekady wyróżniają się również większą ilością scen przemocy i erotyki.

Warto jednak zaznaczyć, że nie istnieje jedna, powszechnie uznana definicja kina noir. Wśród krytyków i historyków filmu wciąż trwa dyskusja, czy noir to gatunek, czy raczej styl filmowy, oraz czy jego podstawowym wyznacznikiem jest fabuła, czy może właśnie estetyka.

Historia kina noir

Nie sposób mówić o genezie kina noir bez wspomnienia o magazynach pulpowych, czyli tzw. pulp magazines. Były to tanie, masowo wydawane czasopisma drukowane na niskiej jakości papierze drzewnym. Cieszyły się ogromną popularnością w Stanach Zjednoczonych od końca XIX wieku aż do lat 50. XX wieku. Ich treści koncentrowały się na gatunkach sensacyjnych — kryminałach, horrorach, westernach, science fiction czy historiach detektywistycznych. Charakteryzowały się dynamiczną, często brutalną akcją, wyrazistymi bohaterami i dramatycznymi zwrotami akcji.

To właśnie w magazynach pulpowych narodziły się archetypy późniejszych postaci z filmów noir — cyniczni prywatni detektywi, niebezpieczne femme fatale, skorumpowani policjanci i złowrogie miejskie krajobrazy.

Zupełnie innym, lecz równie ważnym źródłem inspiracji kina noir jest niemiecki ekspresjonizm filmowy z lat 20. XX wieku. Szczególnie jeśli chodzi o stylistykę wizualną i atmosferę. Niemieckie filmy takie jak Gabinet doktora Caligari (1920) w reżyserii Roberta Wiene czy Nosferatu (1922) Friedricha Wilhelma Murnaua zrewolucjonizowały podejście do obrazu filmowego. Wprowadziły zdeformowaną przestrzeń, ostre kontrasty światła i cienia, oraz nastroje obłędu i paranoi. Wysoki kontrast, światłocienie, diagonalne kompozycje, klaustrofobiczne wnętrza, deformacje perspektywy — te właśnie środki wyrazu zainspirowały twórców noir.

Kultowe filmy dla tego gatunku

Za pierwszy film noir uważany jest Sokół maltański Johna Hustona z 1941 roku. Humphrey Bogart w roli prywatnego detektywa Sama Spade’a bada sprawę tajemniczej figurki. Film łączy elementy kryminału, tajemnicy i moralnej dwuznaczności.

Innym ważnym filmem z tej kategorii jest Wielki sen z 1946 roku. Adaptacja powieści Raymonda Chandlera. Humphrey Bogart jako detektyw Philip Marlowe mierzy się z intrygą pełną przestępców, pięknych kobiet i zagadek bez rozwiązania.

Humphrey Bogart, wspominany w obydwu produkcjach, był najbardziej wpływowym aktorem „czarnych filmów”. To właśnie on wykształcił charakterystyczny typ męskiego bohatera – prywatnego detektywa lub przestępcy, lakonicznego, cynicznego ironisty i zatroskanego twardziela, zazwyczaj ubranego w znoszony prochowiec i często palącego papierosa. Często w filmach towarzyszyła mu jego żona — Lauren Bacall. Tworzyli najpopularniejszą ówcześnie ekranową parę.

Za ostatnie filmy kina noir uważa się Dotyk zła Orsona Wellsa z 1958 roku oraz Śmiertelny pocałunek Roberta Aldricha z 1955 roku.

Ten pierwszy jest najczęściej uznawany za symboliczne zakończenie klasycznego okresu noir. Charakteryzuje się ekstremalną ekspresją wizualną, moralną dwuznacznością i niepokojącą atmosferą. Zawiera kultową, kilkuminutową sekwencję otwierającą nakręconą w jednym ujęciu. Welles był też jednym z ostatnich twórców kina noir powiązanych z estetyką niemieckiego ekspresjonizmu.

A Śmiertelny pocałunek jest uważany za preludium do stylu neo-noir (o którym więcej za chwile) i kina paranoicznego lat 60. i 70. Film jest brutalniejszy, bardziej nihilistyczny i nowoczesny w narracji. Wprowadza też wątki zimnowojenne – tajemnicza „walizka” z niebezpieczną zawartością to jedno z pierwszych nawiązań do lęków atomowych w noir.

Neo-noir i dalsze losy tego gatunku

Neo-noir to nurt filmowy, który odwołuje się do estetyki, tematyki i nastroju klasycznego kina noir. Jednakże powstawał już w późniejszych czasach — głównie od lat 60. do dziś. Filmy z tego gatunku reinterpretują noir we współczesnym kontekście. Często używają nowoczesnych środków filmowych, jednocześnie zachowując mroczny klimat i moralną ambiwalencję.

Jednakże co odróżnia kino noir od neo-noir?

Czas i kontekst akcji w filmach noir to głównie II wojna światowa i powojenna Ameryka, lęki związane z urbanizacją, przestępczością jak i chaosem moralnym. Podczas gdy w neonoir akcja się dzieje już po zimniej wojnie i dotyka takich tematów jak paranoja technologiczna, alienacja, kryzys tożsamośći jak i systemu. Estetyka też jest inna. Filmy neo-noir w przeciwieństwie do noir stosuje stylizacje światła (za pomocą neonów i Led-ów), kolory i cyfrowe efekty. Filmy noir są przede wszystkim utrzymane w czarno-białej estetyce i mocnym światłocieniu. Bohater nowego nurtu to już nie detektyw, weteran wojenny, mężczyzna złamany przez system, często outsider. To będzie jeszcze bardziej zagubiony, nieufny, często nierozumiejący świata wokół siebie, antybohater w świecie bez wartości. A towarzysząca mu kobieta to nie prowadząca do zguby uwodzicielka, tylko bardziej złożona psychologicznie osoba, a czasem nawet ofiara systemu.

Najbardziej popularnymi filmami tego gatunku są: Chinatown (1974) w reż. Romana Polańskiego, Blade Runner (1982) w reż. Ridleya Scotta oraz Drive (2011) w reż. Nicolasa Windinga Refna. Osobiście polecam też Sin City – Miasto Grzechu (2005), który jest utrzymany w estetyce neo-noir, zachowując jednocześnie czarno-białą kolorystykę i komiksowość.

Podsumowanie