Psychologia cosplayu – dlaczego wcielamy się w postacie?

Cosplay jest bardzo kreatywnym hobby, które staje się w Polsce coraz bardziej popularne. Nic więc dziwnego, że zainteresowali się nim również psycholodzy, którzy zaczęli prowadzić w tym temacie badania. Dlaczego ludzie decydują się na wkroczenie do świata cosplayu? Aneta Przystał w 2016 roku oraz Daria Wrona w 2020 roku przeprowadziły badania w tym temacie. Z ich pomocą postaram się przybliżyć kilka teorii na ten temat, takich jak:

• Teoria dramaturgiczna Ervinga Goffmana – gdzie konwent jest sceną, a cosplayerzy aktorami, którzy próbują przed publiką odegrać jak najlepiej swoją rolę.
• Jaźń odzwierciedlona według Charlesa H. Cooley’a – jak postrzeganie naszego stroju przez innych wpływa na nasze postrzeganie samych siebie.
• Cosplay jako kultura popularna, a więc zajmujemy się nim, bo widzimy go wszędzie wokół, ale także dzięki niemu możemy zainteresować się innymi kulturami.
• Ucieczka od dorosłości i realnego świata – przebieranie się pozwala nam wrócić do młodzieńczych lat.
• Potrzeba twórczości i zabawy – cosplay polega przede wszystkim na tworzeniu i zabawie, a tego ludzie potrzebują, aby dodać swojemu życiu to “coś”.

Praktycznie każda z tych teorii nawiązuje w jakiś sposób do eskapizmu. Jest to forma ucieczki od czegoś, najczęściej szarej codzienności, wykorzystując dostępne dla nas środki. Także skupimy się przede wszystkim na tym co takiego sprawia, że właśnie cosplay jest do tej ucieczki dobrym wyborem.

Teoria dramaturgiczna Ervinga Goffmana

Goffman uważa, że każdy jest aktorem i odgrywa rolę w swoim życiu. Zależnie od tego na jakich innych “aktorów” się natkniemy tak sami inaczej zaczynamy odgrywać swoją rolę. Zmieniamy swoje zachowanie w stosunku do obserwatorów zakładając tak zwane “maski”. Chcemy w ten sposób, aby “publika” odebrała nas tak jak my sami tego chcemy. W przypadku cosplayu taką maskę możemy rozumieć nawet dosłownie, gdyż zakładając stroje kamuflujemy naszą prawdziwą naturę. Często człowiek, który na co dzień jest skryty i nieśmiały, w swoim stroju potrafi przybrać zupełnie inną osobowość. Chce on być odbierany inaczej przez ludzi na konwencie, który w tym przypadku robi za scenę dla aktorów. I jest to rodzaj ucieczki od realnego świata, gdzie grając daną postać jesteśmy w stanie przejść przez bariery społecznościowe, których jako “prawdziwi my” nie potrafilibyśmy znieść.

W badaniach pani Anety Przystał zawarta była teza, że cosplayerzy wyruszają na konwenty, aby właśnie stanąć na takiej scenie. Jednak z wyników okazało się, że większość ludzi najpierw odwiedza konwent, a dopiero potem decyduje się na cosplay. Nie zmienia to jednak faktu, że ludzie przebierając się faktycznie próbują naśladować również osobowość i zachowania swojej postaci. Zakładają więc pewien rodzaj maski. Większość również przyznała, że dzięki tej masce są w stanie zachowywać się w sposób, w jaki na co dzień by się nie zachowali. Dzięki cosplayowi ludzie są w stanie stawić czoła cechom swojego charakteru, które na co dzień im przeszkadzają, chociażby nieśmiałości.

Jaźń odzwierciedlona według Charlesa H. Cooley’a

Podobnie pojęcie jaźni odzwierciedlonej u Charlesa H. Cooley’a dotyka kwestii cosplayu. Cooley zwraca uwagę na to, że ludzie opinię o samych sobie kształtują na bazie tego jak widzą ich inni. Jeśli jesteśmy chwaleni i traktowani z szacunkiem – sądzimy, że jesteśmy tego warci. Natomiast jeśli spotykamy się z drwinami i szydzeniem – tracimy pewność siebie. Nazywa to zwierciadłem osobowości. Cosplayerzy przebierając się za postać szukają opinii na swój temat wystawiając swoje stroje oraz samych siebie na ocenę innych. Badania pani Przystał dodatkowo pokazują, że cosplayerzy lubią wystawiać się na opinię innych ludzi, głównie przez wrzucanie swoich zdjęć w strojach na portale społecznościowe. A praktycznie wszyscy czerpią przyjemność z pozytywnych opinii na temat swoich strojów. Pokazuje to, że koncepcja Charlesa H. Cooley’a o odzwierciedlonej jaźni jak najbardziej ma swoje zastosowanie w cosplayu.

Kultura popularna

Kolejnym motywem dlaczego zabieramy się za cosplay jest po prostu kultura popularna. Ludzie poszukują w życiu jakichś przyjemności. Gry video, książki, czasopisma, seriale, a także przebieranie się za swoje ulubione postacie. To są rzeczy, które po prostu sprawiają nam przyjemność, a które także stały się czymś popularnym. A popularne może stać się tak naprawdę wszystko zależnie od odbiorcy i jego światopoglądu. Większość ankietowanych przez panią Przystał powiedziała, że nie ma problemu w komunikacji między cosplayerami, co wskazuje na to, że kultura cosplayowa jest bardzo otwarta. Pani Wrona natomiast podkreśla, że to hobby łączy ze sobą ludzi z wielu subkultur co pozwala rozwijać się i nawet poznawać nowe metody tworzenia cosplayów. Co za tym idzie, jeśli zostajemy cosplayerami możemy mieć do czynienia z wieloma różnymi kulturami. Dodatkowo chcąc poznać dobrze swoją postać możemy także poszerzyć swoje horyzonty.

Ucieczka od dorosłości i realności

Dorośli cosplayerzy mogą też widzieć przebieranie się jako oderwanie się od codziennej dorosłości. Gdy żyjemy już na własną rękę potrzebujemy bodźców, dzięki którym możemy zaznać trochę zabawy, czasem nawet tej dziecinnej (chociaż cosplay niekoniecznie do takiej należy). Zabawa taka daje pewne poczucie wolności. W dodatku jest dobrowolna i to ile czasu jej poświęcimy zależy tylko od nas i towarzyszy jej uczucie radości i świadomości odmienności od zwyczajnego życia. Cosplayerzy odczuwają właśnie tę radość przy tworzeniu strojów, a także satysfakcję z efektów swojej pracy. Ponad połowa badanych zgadza się ze stwierdzeniem, że zajmowanie się strojami sprawia, że mogą poczuć się młodziej. Druga połowa za to nie potrafiła się do tego ustosunkować, jednak prawie nikt temu nie zaprzeczył.

Potrzeba twórczości i zabawy

W badaniach pani Przystał ponad połowa cosplayerów na pytanie czym jest dla nich cosplay uwzględniło w swoich odpowiedziach słowo “zabawa”. Cosplay spełnia przede wszystkim potrzebę ludzi na twórczość i zabawę. A tworzenie stroju jest właśnie taką twórczą odskocznią od codziennego życia i obowiązków i może redukować stres z nimi związany. Cosplayerki badane przez panią Wronę uważają, że ludzie zajmują się tym hobby, aby uczyć się coraz to nowych rzeczy. Wybierając postać do cosplayowania często chcą, żeby ta stanowiła jakieś wyzwanie, aby mogli spróbować czegoś nowego. Czy to dodanie propa z pianki EVA, czy jakieś nowe sposoby na układanie peruk. Zawsze jesteśmy w stanie znaleźć coś, czego wcześniej nie robiliśmy. A więc jest to też bardzo rozwijające hobby, a wyzwania same w sobie dla niektórych ludzi też są źródłem zabawy.

Cosplay jako forma eskapizmu

W ankiecie pani Przystał na pytanie otwarte “Czym jest dla ciebie cosplay” wielu ludzi odnosi się do ucieczki od rzeczywistości, możliwości odreagowania, ale też mówi o nim jako formie terapii polegającej na integrowaniu się z otoczeniem czy walce ze stresem i niską samooceną. Cosplay nie ma uwarunkowanych ram i ograniczeń, niezależnie od wieku możemy tworzyć nasze kreacje. Jedynym ograniczeniem jest wyobraźnia twórców, a także ich czas. Z badań obu pań wynika, że cosplay jest przede wszystkim formą eskapizmu. Proces tworzenia, który daje możliwość zamknięcia się w swoim warsztaciku na kilka godzin odcinając się od świata. Ale także noszenie na sobie stroju i odgrywanie postaci daje nam poczucie ucieczki od naszego codziennego życia. Dziewczyny badane przez panią Wronę podkreślają, że pomimo natrafiania się na nieprzyjemne sytuacje jak hejt albo zaczepki i tak czerpią przyjemność z cosplayu i daje im to naprawdę wiele przyjemności i zabawy.